Gwarancja bankowa — co to jest. Rodzaje, beneficjent, zleceniodawca

Czym jest gwarancja bankowa

Gwarancja bankowa to pisemne, samoistne i abstrakcyjne zobowiązanie banku (gwaranta) do zapłaty beneficjentowi gwarancji określonej kwoty pieniężnej, jeżeli zleceniodawca nie wywiąże się z ciążącego na nim zobowiązania. Bank wypłaca środki po spełnieniu warunków zapisanych w treści gwarancji — najczęściej po otrzymaniu pisemnego żądania zapłaty zgodnego z tymi warunkami.

Podstawą prawną gwarancji bankowej w Polsce jest art. 81 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. — Prawo bankowe. Zgodnie z tym przepisem gwarancją bankową jest jednostronne zobowiązanie banku-gwaranta, że po spełnieniu przez podmiot uprawniony (beneficjenta) określonych warunków zapłaty — które mogą być stwierdzone dokumentami dołączonymi do żądania — bank wykona świadczenie pieniężne na rzecz beneficjenta. W relacji gwarancyjnej występują trzy strony: zleceniodawca (klient banku zlecający wystawienie gwarancji), beneficjent (podmiot uprawniony do otrzymania zapłaty) oraz gwarant (bank wystawiający gwarancję).

Strony i mechanizm

Mechanizm gwarancji opiera się na trzech podmiotach. Zleceniodawca zwraca się do banku z wnioskiem o wystawienie gwarancji na rzecz swojego kontrahenta. Bank (gwarant) — po ocenie wniosku — wystawia gwarancję, czyli przyjmuje na siebie zobowiązanie do zapłaty. Beneficjent może żądać wypłaty, gdy zleceniodawca nie wykona swojego zobowiązania z umowy podstawowej (np. nie zapłaci faktury albo nie wykona kontraktu zgodnie z umową).

Cechą wyróżniającą gwarancję bankową jest jej charakter nieakcesoryjny (abstrakcyjny). Oznacza to, że zobowiązanie banku jest niezależne od stosunku podstawowego łączącego zleceniodawcę z beneficjentem. Jeżeli w treści gwarancji zastrzeżono, że jest ona płatna „na pierwsze żądanie”, bank wypłaca środki po otrzymaniu żądania zgodnego z treścią gwarancji, bez badania, czy roszczenie beneficjenta wobec zleceniodawcy jest rzeczywiście zasadne. To odróżnia gwarancję od poręczenia, które ma charakter akcesoryjny — odpowiedzialność poręczyciela jest pochodna i zależna od istnienia oraz zakresu długu głównego.

Rodzaje gwarancji bankowych

W obrocie gospodarczym banki wystawiają wiele typów gwarancji — różnią się one tym, jakie zobowiązanie zleceniodawcy zabezpieczają. Do najczęściej spotykanych należą:

• Gwarancja zapłaty (płatnicza) — zabezpiecza zapłatę za dostarczony towar lub wykonaną usługę; bank zapłaci beneficjentowi, jeżeli zleceniodawca nie ureguluje należności w terminie.
• Gwarancja przetargowa (wadialna) — zabezpiecza wadium w postępowaniu o udzielenie zamówienia; pozwala wnieść wadium w formie gwarancji zamiast wpłaty gotówkowej i zabezpiecza organizatora przetargu przed uchyleniem się oferenta od zawarcia umowy.
• Gwarancja należytego wykonania umowy (kontraktowa) — zabezpiecza prawidłowe i terminowe wykonanie kontraktu (często stosowana w budownictwie); beneficjent może żądać wypłaty, gdy zleceniodawca nie wykona umowy zgodnie z jej treścią.
• Gwarancja zwrotu zaliczki — zabezpiecza zwrot wpłaconej zaliczki, jeżeli zleceniodawca nie wykona świadczenia, na poczet którego zaliczkę przyjął.
• Gwarancja celna — zabezpiecza zapłatę należności celnych i podatkowych wobec organów administracji celno-skarbowej.

Gwarancja bankowa a poręczenie i akredytywa

Gwarancję bankową często porównuje się z innymi instrumentami zabezpieczającymi, jednak ich konstrukcja prawna bywa istotnie różna:

• Gwarancja a poręczenie. Gwarancja jest abstrakcyjna (nieakcesoryjna) — zobowiązanie banku jest samodzielne i, przy klauzuli „na pierwsze żądanie”, niezależne od stosunku podstawowego. Poręczenie jest natomiast akcesoryjne — odpowiedzialność poręczyciela zależy od istnienia i zakresu długu głównego, a poręczyciel może bronić się zarzutami przysługującymi dłużnikowi.
• Gwarancja a promesa. Gwarancji nie należy mylić z promesą. Promesa kredytowa to przyrzeczenie banku udzielenia kredytu po spełnieniu określonych warunków — nie jest zabezpieczeniem zapłaty na rzecz osoby trzeciej, lecz deklaracją wobec samego klienta.
• Gwarancja a weksel. Odrębną formą zabezpieczenia jest weksel oraz poręczenie wekslowe (awal). Weksel opiera się na zobowiązaniu wekslowym ucieleśnionym w dokumencie, podczas gdy gwarancja jest samoistnym zobowiązaniem banku wynikającym z jej treści.

Akredytywa pełni z kolei funkcję rozliczeniową w obrocie handlowym — bank zobowiązuje się do zapłaty po przedłożeniu zgodnych dokumentów — natomiast gwarancja ma charakter zabezpieczający i uruchamiana jest dopiero w razie niewykonania zobowiązania przez zleceniodawcę.

Koszt i procedura uzyskania

Za wystawienie gwarancji bank pobiera prowizję, ustalaną zwykle jako procent kwoty gwarancji i naliczaną okresowo (np. kwartalnie) przez cały okres jej obowiązywania. Wysokość prowizji zależy m.in. od kwoty i okresu gwarancji, rodzaju zabezpieczanego zobowiązania oraz oceny ryzyka klienta.

Wystawienie gwarancji poprzedza złożenie wniosku oraz badanie wiarygodności i sytuacji finansowej zleceniodawcy — analogiczne do oceny przy udzielaniu kredytu. Bank może wymagać ustanowienia zabezpieczenia (np. blokady środków, cesji wierzytelności, weksla czy zabezpieczenia rzeczowego). Co istotne, gwarancja obciąża limit kredytowy / zaangażowanie klienta w banku — bank traktuje ją jako warunkowe zobowiązanie, które może przerodzić się w wypłatę, a tym samym wpływa na ocenę zdolności kredytowej przy ubieganiu się o kolejne produkty.

Dla kogo i kiedy

Gwarancja bankowa jest narzędziem przeznaczonym przede wszystkim dla przedsiębiorstw, które w relacjach z kontrahentami muszą uwiarygodnić wykonanie swoich zobowiązań. Typowe sytuacje, w których się ją stosuje, to:

• Przetargi i zamówienia publiczne — gwarancja wadialna zastępuje gotówkowe wniesienie wadium, a gwarancja należytego wykonania zabezpiecza realizację umowy.
• Kontrakty budowlane — wykonawcy przedstawiają gwarancje należytego wykonania oraz usunięcia wad i usterek, co jest standardem w branży.
• Handel krajowy i zagraniczny — gwarancje zapłaty i zwrotu zaliczki zabezpieczają strony transakcji, gdy nie znają się dostatecznie lub działają na różnych rynkach.

Dla beneficjenta gwarancja oznacza wygodne zabezpieczenie — w razie problemów zwraca się o zapłatę do wiarygodnego banku, a nie bezpośrednio do kontrahenta. Dla zleceniodawcy jest natomiast sposobem na budowanie zaufania bez zamrażania własnych środków w formie kaucji.

Najczęściej zadawane pytania

Czym jest gwarancja bankowa?

Gwarancja bankowa to pisemne, samoistne i abstrakcyjne zobowiązanie banku (gwaranta) do zapłaty beneficjentowi określonej kwoty, jeżeli zleceniodawca nie wywiąże się ze swojego zobowiązania. Podstawą prawną jest art. 81 ustawy Prawo bankowe. W relacji występują trzy strony: zleceniodawca, beneficjent i gwarant (bank).

Czym gwarancja bankowa różni się od poręczenia?

Gwarancja bankowa jest abstrakcyjna (nieakcesoryjna) — zobowiązanie banku jest samodzielne i, przy klauzuli „na pierwsze żądanie”, niezależne od stosunku podstawowego. Poręczenie jest akcesoryjne, czyli zależne od istnienia i zakresu długu głównego, a poręczyciel może podnosić zarzuty przysługujące dłużnikowi. Przy gwarancji bank co do zasady płaci po otrzymaniu prawidłowego żądania, bez badania zasadności roszczenia.

Jakie są rodzaje gwarancji bankowych?

Najczęściej spotykane to: gwarancja zapłaty (płatnicza), gwarancja przetargowa (wadialna) zabezpieczająca wadium, gwarancja należytego wykonania umowy (kontraktowa), gwarancja zwrotu zaliczki oraz gwarancja celna. Różnią się one tym, jakie zobowiązanie zleceniodawcy zabezpieczają.

Ile kosztuje gwarancja bankowa?

Bank pobiera prowizję, najczęściej jako procent kwoty gwarancji, naliczany okresowo przez cały okres jej obowiązywania. Wysokość zależy m.in. od kwoty i okresu gwarancji, rodzaju zabezpieczanego zobowiązania oraz oceny ryzyka klienta. Bank może też wymagać ustanowienia dodatkowego zabezpieczenia. Konkretne stawki ustalane są indywidualnie w danym banku.

Co znaczy gwarancja „na pierwsze żądanie”?

Klauzula „na pierwsze żądanie” oznacza, że bank wypłaca środki po otrzymaniu pisemnego żądania zapłaty zgodnego z treścią gwarancji, bez badania, czy roszczenie beneficjenta wobec zleceniodawcy jest rzeczywiście zasadne. Wzmacnia to pozycję beneficjenta, ponieważ uniezależnia wypłatę od sporów wynikających z umowy podstawowej.

Powiązane definicje i artykuły

Jeśli porządkujesz wiedzę o zabezpieczeniach i zobowiązaniach bankowych, sprawdź też:

• Poręczenie — akcesoryjne zabezpieczenie osobiste, przeciwieństwo abstrakcyjnej gwarancji
• Promesa kredytowa — przyrzeczenie udzielenia kredytu, nie zabezpieczenie zapłaty
• Weksel — dokument i poręczenie wekslowe (awal) jako odrębna forma zabezpieczenia
• Zastaw rejestrowy — rzeczowe zabezpieczenie na rzeczach ruchomych i prawach
• Kredyty — przegląd produktów kredytowych dla klientów i firm